Een aantal jaren geleden stond er een artikel in de Human onder de titel “Perverse prikkels”. Het handelde over het feit dat de overheid maatregelen neemt om problemen op te lossen maar dat deze maatregelen met enige regelmaat nieuwe problemen creëren waardoor de genomen maatregel eigenlijk een tegengesteld effect heeft.
In het kader daarvan zag ik de afgelopen week een aantal van dit soort effecten voorbijkomen.
De NS heeft voor het zoveelste achtereenvolgende jaar weer een boete gekregen omdat ze de doelstelling niet gehaald heeft om het percentage, waarbij treinen geen of weinig vertraging oplopen, te halen. De reiziger is degene die getroffen wordt door deze vertragingen maar omdat de opgelegde boete aan de NS betaald moet worden uit het bedrijfsresultaat zal de NS links of rechtsom de rekening bij de reeds gedupeerde reiziger leggen.
Gisteren was in het nieuws dat er diverse gemeenten zijn die hun ICT beveiliging niet goed op orde hebben. Er zijn diverse datalekken waarbij de gegevens van inwoners op straat komen te liggen, in sommige gevallen zijn deze gegevens zo gevoelig dat er identiteitsfraude mee gepleegd kan worden. In nieuwsuur kwam de voorzitter van de Autoriteit Persoonsgegevens, Aleid Wolfsen, aan het woord en zijn antwoord op deze situatie was dat de boetes voor de instellingen en gemeenten verhoogd gaat worden. Van een maximale boete van 800.000 naar 20 miljoen. Wederom lijkt hier weer sprake van hetzelfde gegeven: De inwoner is de dupe van het lek maar als de gemeente waar hij woont een boete van die orde opgelegd krijgt zal de inwoner, samen met de andere inwoners die gelukkig niet de dupe geworden zijn van dit lek, uiteindelijk de rekening gepresenteerd krijgen. Tweemaal het slachtoffer van iets wat buiten zijn verantwoordelijkheid en macht ligt. Daarnaast zal de opgelegde boete er toe leiden dat de gemeente die zijn zaken niet op orde had, nog minder geld te besteden heeft om zijn zaken wel op orde te krijgen.
Ik zou zo nog een aantal voorbeelden aan kunnen halen, maar ik mij het meest over verwonder is dat de logica mij ontgaat. De rijksoverheid staat er niet om bekend dat zij erg bereidwillig is om haar eigen verantwoordelijkheid te nemen maar stuurt er wel sterk op aan om bijvoorbeeld bij verkeersovertredingen de “bestuurder” verantwoordelijk te houden. In het geval dat er een snelheidsovertreding met mijn auto gemaakt wordt en ik wordt niet ter plekke daarvoor aangehouden stelt het CJIB mij als houder van het kenteken aansprakelijk voor de boete. Het maakt niet uit of iemand anders op het moment van de overtreding mijn auto bestuurde. Het is aan mij om, in het geval dat ik mijn auto uitgeleend had, de bestuurder aansprakelijk te stellen voor de boete.
Daar lijkt het mis te gaan in de bovengenoemde voorbeelden. De organisatie wordt terecht beboet omdat zij regels overtreedt maar is er vervolgens volledig vrij in om deze kosten bij haar gebruikers te leggen die er helemaal niets aan kunnen doen dat deze overtredingen gepleegd worden en daar in eerste instantie al de dupe van zijn. Het is op deze manier een systeem van boetes dat niets oplost. Er is geen prikkel om de bestaande situatie effectief en structureel aan te pakken. De sleutel ligt volgens mij bij het aansprakelijk stellen van de “bestuurder” en bij die persoon de verantwoordelijkheid te leggen van het voldoen van de opgelegde boete. Daar ligt een taak van de overheid want nu is het systeem van boetes een prikkel welke eigenlijk alleen ongewenste effecten sorteert.